Advaita Vedānta
İkisiz Olan
Belki sen de duymuşsundur. Bir yoga dersinin sonunda, herkes sırtüstü uzanmışken, hoca yumuşak bir sesle söyler: “Hepimiz biriz. Ayrılık bir yanılsama.” Kimse itiraz etmez. İçin ısınır. Kavgalar, kırgınlıklar, sert kenarlar birkaç saniyeliğine erir. Güzel bir cümledir.
Ama o cümle, sandığımızdan çok daha tuhaf bir yerden geliyor. Ve oraya gidersen, karşında sadece sevgi ve birlik değil, “ben” dediğin şeyin kendisiyle ilgili huzursuz eden bir soru buluyorsun.
Gel, o yere birlikte gidelim.
Bir zamanlar, dünyayı ikilikten kurtarmaya çalışan bir filozof vardı.
Sekizinci yüzyılda yaşadığı kabul edilir. Genç yaşta öldüğü rivayet edilir. Kısacık ömrüne Upaniṣad’lara, Bhagavad Gītā‘ya ve Brahma Sūtra‘lara yazdığı yorumlar sığdı; geride bıraktığı öğreti o günden beri Hindistan düşüncesini şekillendiriyor.
Adı Śaṅkara.
Öğretinin adı Advaita: “ikisiz olan.” A-, yani -sız. dvaita, yani iki. İki değil.
Dikkat et: “bir” demiyor. “İki değil” diyor. Sanki “birlik” bile fazla bir iddia; sanki söylenebilecek en dürüst şey, ayrılığın olmadığı.
Śaṅkara’nın söylediği şuydu: Sen ile dünya, sen ile Tanrı, sen ile ölümün, sen ile şu an okuduğun bu satır arasında, en derinde hiçbir ayrım yok. Sen onlardan farklı değilsin. Onlar senden farklı değil.
Kulağa “hepimiz biriz” gibi geliyor, değil mi?
Ama dur.
Bu yatıştırıcı bir cümle değil. Sınırlarının, acılarının, korkularının, hatta ölümünün bir yanılsama olduğunu söyleyen bir cümle. Doğru olduğunu gerçekten sezmek bir teselli değil; bir parçalanmadır.
İşte “hepimiz biriz”in geldiği yer burası.
Śaṅkara için her şeyin altında tek bir gerçeklik var. Adına Brahman diyor. Tanrı desen tam karşılamıyor; mutlak desen fazla soğuk. Gökyüzünde oturan, izleyen, ödüllendiren bir varlık değil; bir nesne de değil. Ona bakamazsın, çünkü bakma eyleminin kendisi de onun içinde.
Brahman, var olan her şeyin altında duran, var olan her şeyin aslında olduğu o zemin.
Ağaç da o. Taş da o. Sen de o.
Peki ya “ben”?
Bedenim var, adım var, bir hayatım var. Ve hepsi değişiyor. Beden değişir. Duygular değişir. Düşünceler değişir. Kendimize anlattığımız hikâye bile değişir; bir dönem “ben buyum” dediğimiz şey, başka bir dönemde üzerimizden eski bir kıyafet gibi düşer.
Advaita tam buradan sorar: Değişen her şeyin farkında olan nedir?
Kızgın olduğunu fark eden. Üzgün olduğunu fark eden. Bedendeki ağrıyı, zihindeki telaşı bilen.
O bilen şey nedir?
Śaṅkara’ya göre işte o sessiz tanık, yani bedenin, adın ve hikâyenin altında kalan o şey, Brahman‘dan ayrı değil. Upaniṣad’ların çok önceden Ātman dediği de bu: öz, benlik, en derindeki kendilik.
Ve sonra o cüretkâr eşitlik kuruluyor:
Ātman, Brahman‘dır.
Upaniṣad’lar bunu üç kelimeyle söyler:
Tat tvam asi. O sensin.
Śaṅkara’dan önceki kuşaklardan Gauḍapāda’nın bir benzetmesi var; bana hepsinden daha yakın gelen o. Toprak testiler düşün. Her testinin içinde bir boşluk, bir mekân var. Testiye bakınca o mekân testinin malı gibi görünür: küçük, kapalı, öteki testilerin mekânından ayrı.
Sonra testi kırılır.
İçindeki mekân hiçbir yere gitmez. Büyük mekâna “karışmaz” bile; çünkü ondan hiç ayrılmamıştır. Ayrılık, testinin kenarlarından ibaretti.
Sen, diyor Advaita, o testilerden birisin. Kenarların gerçek. Ama içindeki, hiç bölünmedi.
Ama bir saniye.
Madem bölünmedim, neden böyle hissetmiyorum? Neden kendimi ayrı, sınırlı, yalnız buluyorum?
Advaita’nın cevabı māyā.
Çoğu zaman “yanılsama” diye çevrilir, ama bu çeviri yanıltıcı; çünkü “yanılsama” deyince akla sahtekârlık, hiç var olmayan bir şey geliyor. Oysa kelimenin kökünde mā var: ölçmek. Erken Advaita bu kökü ciddiye alır; Gauḍapāda’dan bu yana kimi okurlar māyā‘yı şöyle duyar:
Ölçülemez olanı ölçmek.
Sınırsız, bölünmemiş bir gerçekliği alıp onu parçalara, isimlere, “ben”lere ve “başkaları”na bölmek. Sonsuz bir mekâna testi kenarları çizmek. Zihin ölçer, sınır çizer, ad koyar; sonra kendi çizdiği sınırları mutlak sanır.
Śaṅkara’nın bu yanlış tanıma için klasikleşmiş bir örneği var. Alacakaranlıkta yerde duran bir ipi yılan sanırsın. Korkarsın. Kalbin hızlanır. Bedenin gerçek bir tepki verir. Ama ortada yılan yoktur.
Yanılgı, gerçek bir deneyim yaratmıştır.
Ama deneyimin gerçek olması, yorumun doğru olduğu anlamına gelmez.
Advaita’ya göre biz de böyle yaşarız: değişen şeyleri değişmeyen benlik sanırız, ipin üstüne yılan koyarız, sonra o yılanı korumak, parlatmak, onaylatmak için koca bir hayat harcarız.
Advaita “dünya yok” demiyor. Diyor ki: Dünya gerçek görünür, ama bu görünüş, sınırsız olanın sınırlı sandığımız hâlidir. Yanlış değil, ama nihai de değil.
Peki bu bölünmeden nasıl çıkılır?
İşte Advaita tam burada tuhaflaşıyor.
Çünkü çoğu gelenek sana bir yapılacaklar listesi verir: şu meditasyonu yap, şu orucu tut, bu ritüeli uygula, şu yolu takip et. Biz de pratiği çoğu zaman bir dönüşüm projesi gibi düşünürüz: daha esnek, daha huzurlu, daha farkında, daha “kendimiz” olmak.
Śaṅkara ise diyor ki: Bu bir eylem değil.
“Pratik yap, bir gün özgür olacaksın” demiyor. “Zaten özgür olanı yanlış yerde arıyorsun” diyor.
Brahman‘a gidemezsin; gidecek bir yer yok. Çünkü zaten Brahman‘sın. Gitmeye çalışan da, varılacak olan da aynı gerçekliğin içinde.
Yapabileceğin tek şey, bunu görmek.
Śaṅkara’nın kendi benzetmesi rüyadır: rüyadaki hayaletler, uyuyan uyanana kadar tamamen gerçektir. Rüyayı rüyanın içinden bozamazsın; uyanmak gerekir. Sonraki Advaita geleneği aynı şeyi daha gündelik bir sahneyle anlatır. Boynunda kolye taşıyan bir adam, kolyeyi kaybettiğini sanır. Her yeri arar. Dolapları, çekmeceleri, sokağı. Sonra biri boynunu işaret eder.
Kolye hep oradadır.
Kayıp yoktur. Bulma yoktur. Sadece bir an vardır:
Ah, hep buradaymış.
Kurtuluşun, yani mokṣa‘nın anlamı da bu.
Ölünce gidilen bir yer değil. Ulaşılan bir hâl bile değil.
Şu an zaten öyle olduğunu, hiçbir zaman ayrı olmadığını fark etmek.
Burada durup bir şeyi açıkça söylemek gerek.
“Hepimiz biriz” cümlesi kolayca bir kaçışa dönüşebilir. Farkları, eşitsizlikleri, yaraları silmek için kullanılabilir. Birinin acısını “ikilik yanılsaması” diyerek hafifletmek, ruhsal bir kibirdir; Advaita’nın değil, Advaita’nın hoyrat bir kısaltmasının işidir.
Çünkü gelenek iki düzeyi birbirine karıştırmaz.
Gündelik düzeyde farklar vardır. Sorumluluk vardır. Bakım vardır. Başkasının acısına cevap verme zorunluluğu vardır. Çocuğun ağladığında “zaten hepimiz biriz” deyip oturamazsın.
Mutlak düzeyde ise ayrılık son söz değildir.
Belki olgunluk, ikisini aynı anda taşıyabilmektir. Bir yandan çocuğun ateşini ölçmek; bir yandan o telaşın içindeki “ben”e bakmak. Bir yandan sevmek, üzülmek, yorulmak, uğraşmak; bir yandan bunların hepsinin gelip geçtiğini görmek.
Şunu da saklamayayım: Hindistan’da herkes buna ikna olmadı.
Śaṅkara’dan sonraki yüzyıllarda Vedānta’nın başka ustaları çıktı ve tam bu noktaya itiraz ettiler. Rāmānuja, sen ile Tanrı arasındaki farkın silinemeyeceğini söyledi: O’nun bir parçası, bir ifadesisin; ayrı değilsin ama aynı da değilsin. Madhva daha da sertti; “kendini Brahman sananlar” için ağır laflar etti ve ikiliği sonuna kadar savundu.
Yani “ikisiz olan” bile, kendi vatanında, bin yıl boyunca tartışıldı. Advaita bazen bize Hindistan’ın tek sesiymiş gibi sunulur. Değildi. Güçlü bir sesti; ama koro değil, koroda bir sesti.
Bu cümle bugün birçok yerde: ders kapanışlarında, duvar yazılarında, kitap kapaklarında.
“Hepimiz biriz.”
Yumuşak, davetkâr, ısıtan bir cümle.
Ben de kaynağına gittim.
Orada onun bir teselli olmadığını gördüm. Bir söküm.
Ama sökülenin altında bir davet var: kim olduğuna dair bütün alışkanlıklarını bırakmaya çağıran bir davet.
İki sandığın şeyleri tekrar düşün. Ben sandığın şeyi tekrar düşün.
Belki de gerçek gelenekler böyledir. Duvara astığımızda yumuşarlar. Yerlerine gidince keskinleşirler.
Ve Advaita, bütün o yumuşamaların altından hâlâ aynı şeyi fısıldıyor:
İki değilsin.
Belki de hiçbir zaman iki olmadın.